Adam Smith’in düşüncesi nedir? Biraz ekonomi, biraz İzmir trafiği, biraz da insanlık hali
Benzer Konular: Bir kahramanı kahraman yapan şey nedir ?
Bazı isimler var ya, lise yıllarında duyarsın ama ne olduğunu tam kavrayamazsın. “Adam Smith” de benim için uzun süre öyleydi. Hoca tahtaya yazardı, biz de “tamam ekonomi önemli bir şey demek ki” diye deftere üç kelime not alırdık, sonra aklımız yine kantin tostuna kayardı.
Şimdi İzmir’de yaşayıp hayatı biraz daha “fatura + market + kahve + hayatta kalma modu” üzerinden okuyunca, Adam Smith’in düşüncesi nedir? sorusu bir anda ders kitabı konusundan çıkıp günlük hayatın tam ortasına oturuyor.
Çünkü mesele sadece ekonomi değil. Mesele insan, seçimler, bencillik, düzen ve biraz da “ben bu ay neden yine bu kadar kart ekstresi gördüm?” sorusuna cevap aramak.
Ve işin ilginci şu: Bu soruların bir kısmı, yüzyıllar önce yaşamış Adam Smith tarafından da düşünülmüş.
Adam Smith’in düşüncesi nedir? Görünmez el dediğin şey aslında ne?
Adam Smith’i tek cümleyle anlatmaya çalışanların favorisi “görünmez el” teorisi. Ama bunu ilk duyduğumda zihnimde şöyle bir sahne canlanmıştı:
Bir el var, gece markete gidiyor, rafları düzenliyor, fiyatları ayarlıyor, sonra sessizce ortadan kayboluyor.
Gerçek biraz daha farklı tabii.
Smith’in “görünmez el” dediği şey aslında insanların kendi çıkarlarını düşünerek hareket ederken farkında olmadan topluma da fayda sağlaması.
Yani bir esnaf düşün:
“Ben en iyi kahveyi yapayım, müşteri gelsin.”
Müşteri düşünüyor:
“Ben en iyi kahveyi içeyim, param boşa gitmesin.”
Sonuç:
Kaliteli kahve + rekabet + daha iyi hizmet.
Smith’e göre kimse “toplumu kurtarayım” diye başlamıyor ama sistem kendi içinde bir denge oluşturuyor.
İzmir’de Kordon’da oturup bunu düşündüğümde şunu fark ediyorum: Zaten biz farkında olmadan sürekli görünmez bir sistemin içindeyiz. Simitçi fiyat artırıyor, kahveci kampanya yapıyor, ben de “bu ay dışarıda yemeyi azaltıyorum” diye kendime yalan söylüyorum.
“Bireysel çıkar” meselesi neden kötü bir şey değil?
Bizde genelde “çıkar” kelimesi biraz kötü çağrışım yapar. Ama Smith’in yaklaşımında bu tamamen doğal bir şey.
Bir gün arkadaşla konuşuyoruz:
— “Ya herkes kendi çıkarını düşünürse kaos çıkmaz mı?”
— “Zaten herkes düşünmüyor mu?”
— “…”
İşte Smith’in yaptığı şey tam olarak bu ikilemi çözmeye çalışmak.
Ona göre insanlar kendi çıkarlarını düşünürken aslında üretim, rekabet ve yenilik ortaya çıkıyor. Yani kimse “ben toplumu geliştireyim” diye sabah işe gitmiyor ama ortaya çıkan sonuç toplumu geliştiriyor.
Adam Smith’in düşüncesi nedir? “Ulusların Zenginliği”ne kısa bir dalış
Smith’in en bilinen eseri The Wealth of Nations ekonomi dünyasında adeta bir dönüm noktası.
Ama kitabın olayı sadece “para nasıl kazanılır” değil.
Asıl mesele:
Emek nedir?
Üretim nasıl artar?
İnsanlar neden uzmanlaşır?
Devlet ne kadar müdahale etmeli?
Bunu okurken bir noktada şunu düşündüm: Biz İzmir’de bile bazen “ben kahveciyim, sen yazılımcısın, o fotoğrafçı” diye ayrışıyoruz. Smith buna “uzmanlaşma” diyor. Biz ise “herkes kendi işine baksın ya” diye özetliyoruz.
Uzmanlaşma: Bir tostun bile felsefesi olabilir
Smith’in en sevdiği fikirlerden biri şu: insanlar iş bölümü yaptıkça verim artar.
Bunu en iyi İzmir’de sabah kahvaltısında anlarsın.
Bir yerde:
biri simidi getirir
biri çayı demler
biri masayı toplar
Tek kişi hepsini yapmaya kalksa hem kahve soğur hem sinir bozulur hem de simit taş gibi olur.
Smith der ki: “İşte ekonomi böyle büyür.”
Ben de derim ki: “İşte bu yüzden hayatı tek başıma yönetmeye çalışınca sürekli bir şeyler eksik kalıyor.”
Adam Smith’in düşüncesi nedir? Devlet meselesi biraz karışık
Smith her şeyi “bırak serbest piyasa kendi kendine halleder” diye anlatmıyor. Bu önemli.
Ona göre devletin bazı temel görevleri var:
Adalet sistemi
Güvenlik
Kamu hizmetleri
Temel altyapı
Ama günlük fiyatlara, üretime, rekabete çok fazla müdahale edilmemesi gerektiğini savunuyor.
Bunu İzmir trafiğine benzetiyorum bazen.
Düşünsene:
Her kavşağa ayrı bir “akıllı düzenleyici” koyuyorsun ama yine de kimse kurala uymuyor.
Smith’in dediği şey şu gibi:
“Kurallar olsun ama herkesin yerine sürekli direksiyona geçmeyin.”
İç ses: “Tamam da biz bunu nasıl yapacağız?”
Kafamda sürekli şu diyalog dönüyor:
— “Serbest piyasa güzel de herkes çok uyanık değil mi?”
— “Evet.”
— “E o zaman?”
— “O yüzden denge lazım.”
Smith’in düşüncesi biraz böyle bir denge arayışı. Ne tamamen kontrol, ne tamamen başıboşluk.
Adam Smith’in düşüncesi nedir? İzmir’den bakınca daha komik hale geliyor
Bir gün Alsancak’ta kahve alıyorum. Fiyat artmış.
İç ses:
“Görünmez el mi bu, yoksa görünür zam mı?”
Barista gülüyor:
“Abi maliyetler arttı.”
Smith olsaydı muhtemelen şöyle derdi:
“Arz-talep dengesi.”
Ben ise:
“Abi ben maaş artmadan kahve fiyatı artan jenerasyonum.”
İşte ekonomi teorisi burada gerçek hayata çarpıyor.
Rekabet: Aynı sokakta 5 kahveci olursa ne olur?
Smith’e göre rekabet iyidir. Çünkü:
fiyatlar dengelenir
kalite artar
tüketici kazanır
İzmir’de aynı sokakta 5 kahveci varsa:
biri Wi-Fi hızını artırır
biri tatlı verir
biri “öğrenci dostu fiyat” yazar
biri dekorla çeker
biri de “bizde vibe var” der
Sonuç: Ben hangisine gideceğimi bilemem ama herkes biraz daha iyi olmaya çalışır.
Adam Smith’in düşüncesi nedir? Eleştiriler de var tabii
Her büyük fikir gibi Smith’in düşünceleri de eleştiriliyor.
1. Eşitsizlik meselesi
Serbest piyasa her zaman adil sonuçlar üretmeyebilir. Bazıları çok kazanırken bazıları geride kalabilir.
Bunu günümüzde çok net görüyoruz.
2. İnsan her zaman rasyonel mi?
Smith’in sistemi biraz “insan mantıklı davranır” varsayımına dayanır. Ama hepimiz biliyoruz ki:
Açken markete giren insan = ekonomi teorisini zorlayan canlı türü.
3. Görünmez el bazen yetmeyebilir
Bazı durumlarda devlet müdahalesi kaçınılmaz olur. Sağlık, eğitim, kriz dönemleri gibi.
Adam Smith’in düşüncesi nedir? Günlük hayatta aslında her yerde
Şunu fark ettim: Smith sadece ekonomi anlatmıyor. Aslında insan davranışını anlatıyor.
Mesela:
İş yerinde herkes kendi performansını artırmaya çalışıyor
Marketler müşteri çekmek için kampanya yapıyor
Uygulamalar bizi platformda tutmak için tasarım değiştiriyor
Bunların hepsi görünmez bir sistemin parçaları.
İzmir’de arkadaşlarla buluşurken bile:
— “Nereye gidelim?”
— “Orası pahalı.”
— “Burası kalabalık.”
— “Şurası güzel ama uzak.”
Ve sonuç: küçük bir ekonomik analiz yapıyoruz ama farkında değiliz.
İç ses 2: “Ben ekonomi okumadım ama ekonomi beni okudu”
Bazen gerçekten böyle hissediyorum. Market fişine bakarken bile mini bir ekonomi semineri yaşıyor gibiyim.
Adam Smith’in düşüncesi nedir? Aslında neden hâlâ önemli?
Çünkü Smith’in anlattığı şey sadece 18. yüzyıl ekonomisi değil.
Bugün:
e-ticaret
dijital platformlar
freelance ekonomi
global rekabet
hepsi onun fikirlerinin modern versiyonları gibi.
İzmir’de bir freelancer olarak çalışırken bile şunu hissediyorsun:
“Ben kendi çıkarımı düşünürken aslında global bir sistemin parçasıyım.”
Bu biraz korkutucu, biraz da garip şekilde motive edici.
Adam Smith’in düşüncesi nedir? Kafamda kalan son görüntü
Bütün bu düşünceler arasında Smith’i kafamda şöyle bir yere koyuyorum:
Bir köşede oturmuş, etrafı izleyen biri. İnsanların sürekli bir şeyler alıp sattığını, yarıştığını, rekabet ettiğini görüyor. Ve diyor ki:
“Kimse farkında değil ama sistem çalışıyor.”
Ben de İzmir’de sabah işe yetişmeye çalışırken şunu düşünüyorum:
“Evet, sistem çalışıyor… ama bazen ben biraz geç çalışıyorum.”
Okuyucularımıza “Adam Smith’in düşüncesi nedir” konusunda faydalı bilgiler sunmaya çalıştık. Globalsinifportal ekibi olarak bizi okumaya devam edin!